Analiza ryzyka i DPIA: bez tego reszta RODO i NIS2 się sypie

Analiza ryzyka to uporządkowana odpowiedź na pytanie, co w Twojej firmie może pójść źle z danymi osobowymi, jak bardzo i co z tym zrobić. Dokument bywa krótki, ale musi opisywać systemy, których używasz dzisiaj. Typowy obrazek: firma wdraża nowy system obsługi klientów, w którym pracownicy zobaczą historię zamówień, dane kontaktowe, czasem numer karty płatniczej. Ktoś przypomina sobie, że „chyba mieliśmy robioną analizę ryzyka przy wdrażaniu RODO w 2018 roku”. Plik się znajduje, dotyczy zupełnie innych systemów, od lat nikt go nie otwierał. Czy nowy system jest bezpieczny? Nikt tego nie policzył.

Analiza ryzyka w świetle art. 32 RODO

Odpowiedź leży w samym przepisie. Art. 32 ust. 1 RODO mówi, że administrator wdraża środki techniczne i organizacyjne zapewniające stopień bezpieczeństwa odpowiadający ryzyku. Zabezpieczenia mają więc pasować do tego, co faktycznie może pójść źle w Twojej firmie, a ich liczba sama w sobie niczego nie dowodzi.

Bez analizy trudno ten wymóg spełnić. Skąd wiadomo, że szyfrowanie dysków jest potrzebne, a dodatkowy firewall na konkretnym serwerze już nie? Skąd wiadomo, czy backup raz dziennie wystarczy? Rozstrzyga analiza: jakie dane przetwarzasz, w jakich systemach, co im zagraża i jakie byłyby skutki. Dopiero z tego wynika lista środków, które mają sens.

Od analizy zależy też ocena, czy w ogóle potrzebujesz oceny skutków dla ochrony danych. Bez niej nie sprawdzisz, czy dane przetwarzanie mieści się w standardowym ryzyku, czy przekracza próg z art. 35 RODO.

Analiza ryzyka w małej firmie krok po kroku

Przy kilkunastu czy kilkudziesięciu osobach nie potrzeba korporacyjnej metodyki. Wystarczy kilka kroków wykonanych rzetelnie i powtarzanych:

  1. Inwentaryzacja danych i systemów: jakie kategorie danych osobowych przetwarzasz (klientów, pracowników, kandydatów, dane wrażliwe jak zdrowotne), w jakich systemach one żyją, kto ma do nich dostęp, gdzie są kopie i backupy.
  2. Zagrożenia dla każdego systemu. Wyciek przez błąd pracownika, ransomware, kradzież laptopa, awaria dysku bez aktualnego backupu, dostęp osoby nieuprawnionej, błąd w konfiguracji chmury.
  3. Prawdopodobieństwo i skutki każdego zagrożenia, oceniane z perspektywy osób, których dane dotyczą, a dopiero potem samej firmy.
  4. Dobór środków tam, gdzie ryzyko wychodzi wysokie: szyfrowanie, kontrola dostępu, kopie zapasowe testowane próbą odtworzenia, procedury na wypadek incydentu.
  5. Przegląd cykliczny, raz w roku i dodatkowo przy każdym nowym wdrożeniu. Analiza odłożona na półkę traci wartość, gdy zmienia się system, dostawca albo zakres danych.

Najczęściej zawodzi ostatni krok. Firmy mają dokument, a nowy system, nowy dostawca chmury albo nowa funkcja aplikacji nigdy do niego nie trafiają. Analiza z 2018 roku nic nie mówi o ryzyku systemu uruchomionego w 2026.

DPIA

Ocena skutków dla ochrony danych (DPIA) to osobny, bardziej sformalizowany krok, wymagany przez art. 35 ust. 1 RODO, gdy dany rodzaj przetwarzania, zwłaszcza z użyciem nowych technologii, ze względu na charakter, zakres, kontekst i cele z dużym prawdopodobieństwem może powodować wysokie ryzyko naruszenia praw lub wolności osób fizycznych. Ocenę robi się przed rozpoczęciem przetwarzania. Dla podobnych operacji o podobnym ryzyku wystarczy jedna wspólna.

Próg najłatwiej sprawdzić w wykazie rodzajów operacji przetwarzania wymagających DPIA, który opublikował Prezes UODO. Pomocne są też kryteria z wytycznych grupy roboczej WP248, między innymi:

  • ocenianie lub scoring osób (na przykład zdolności kredytowej),
  • zautomatyzowane podejmowanie decyzji ze skutkiem prawnym dla osoby,
  • systematyczne monitorowanie na dużą skalę,
  • przetwarzanie danych wrażliwych lub wysoce osobistych,
  • przetwarzanie na dużą skalę,
  • łączenie lub zestawianie zbiorów danych,
  • dane osób wymagających szczególnej ochrony, na przykład dzieci,
  • nowatorskie użycie nowych technologii,
  • przetwarzanie, które utrudnia komuś skorzystanie z prawa lub usługi.

Przyjmuje się orientacyjnie, że spełnienie co najmniej dwóch kryteriów zwykle oznacza obowiązek DPIA. Traktuj to jako punkt wyjścia do samodzielnej oceny, bo reguły prawnej z tego nie ma. Ostateczną decyzję podejmujesz po spojrzeniu na konkretny przypadek.

NIS2 i zarządzanie ryzykiem

Jeżeli Twoja firma podlega dyrektywie NIS2 i krajowej ustawie o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, drugiej analizy robić nie musisz. Zarządzanie ryzykiem to rdzeń NIS2, tak samo jak art. 32 RODO. Dyrektywa wymaga systematycznego, cyklicznego szacowania ryzyka oraz osobistej odpowiedzialności kierownictwa za wdrożenie i nadzór nad środkami bezpieczeństwa.

Analiza pod RODO i pod NIS2 to jedno ćwiczenie, wykonane raz i utrzymywane w aktualności, a nie dwa dokumenty w różnych szufladach. Zmienia się tylko formalny adresat odpowiedzialności: pod NIS2 nadzór spoczywa wprost na kierownictwie i nie da się go scedować wyłącznie na dział IT ani zewnętrznego konsultanta.

Kary UODO za analizę ryzyka

Dwie decyzje Prezesa UODO pokazują dwa sposoby, w jakie brak analizy albo jej niewłaściwe użycie kończy się karą.

W decyzji z dnia 3 grudnia 2020 r., sygn. DKN.5112.1.2020 (decyzja nieprawomocna), nałożono karę 1 968 524 zł za niewdrożenie środków technicznych i organizacyjnych zapewniających stopień bezpieczeństwa odpowiadający ryzyku przetwarzania danych w systemach informatycznych służących do rejestracji danych abonentów. Środków po prostu zabrakło, choć przetwarzanie danych abonentów na dużą skalę wymagało zabezpieczeń dobranych do tego ryzyka.

Drugi przypadek jest ciekawszy. W decyzji z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. DKN.5131.34.2022, nałożono karę 50 000 zł, choć administrator miał przygotowaną analizę ryzyka wykonaną przed naruszeniem. Analiza nie przełożyła się na skuteczne środki: nie zapewniono ciągłej poufności, integralności, dostępności i odporności systemów ani szybkiego przywrócenia danych po incydencie. Analiza w segregatorze nikogo nie chroni. Liczy się jej przełożenie na zabezpieczenia i aktualność tych zabezpieczeń.

Sygnały dobrej i złej analizy

Dobra analiza ma aktualny spis systemów i kategorii danych, a nie wykaz sprzed kilku lat. Dla każdego systemu wskazuje konkretne zagrożenia zamiast ogólnego hasła „cyberatak”. Jej wnioski przekładają się na środki, które działają i są testowane. Przegląd odbywa się co najmniej raz w roku oraz przy każdym nowym systemie lub dostawcy. Przetwarzanie sprawdzono pod kątem wykazu Prezesa UODO i kryteriów WP248, więc wiadomo, czy potrzebna jest DPIA.

Złe sygnały to analiza zrobiona raz, „bo RODO weszło”, i nigdy więcej nieotwierana. Dokument istnieje, ale środki bezpieczeństwa stoją w miejscu mimo nowych systemów. Nikt nie wie, kto odpowiada za aktualizację. Nowe przetwarzanie, na przykład monitoring pracowników albo profilowanie klientów, wdrożono bez sprawdzenia, czy wymaga DPIA.

Pierwsze kroki

  1. Wyjmij starą analizę z szuflady i sprawdź, czy opisuje systemy, których używasz dziś.
  2. Przy każdym wdrożeniu zadaj pytanie z art. 35 RODO: czy to przetwarzanie może z dużym prawdopodobieństwem powodować wysokie ryzyko.
  3. Jeśli firma podlega NIS2, użyj tej samej analizy jako podstawy zarządzania ryzykiem i nie twórz drugiego dokumentu od zera.
  4. Wskaż osobę formalnie odpowiedzialną za przegląd i wpisz go do harmonogramu, żeby nie zależał od czyjejś pamięci.

Analiza, której nikt nie czyta, nie chroni danych. W Zjawa.IT robimy analizę ryzyka i DPIA razem z doborem realnych środków, a jeśli chcesz sprawdzić swoją, umów krótką rozmowę. Wpis jest materiałem informacyjnym i nie zastępuje oceny prawnej konkretnej sprawy.

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry