Bez logów nie da się rzetelnie zbadać incydentu ani sensownie zgłosić go w wymaganym terminie. Widać to najlepiej po ataku. Serwer pada ofiarą ransomware w piątek wieczorem, a w poniedziałek firma próbuje ustalić, jak intruz wszedł, co zrobił i czy wyciekły dane klientów. Logi z serwera plików nadpisały się po trzech dniach, firewall zapisywał zdarzenia tylko w domyślnym oknie 24 godzin, a nikt nie wie, kto logował się do panelu administracyjnego w tygodniu przed atakiem. NIS2 wymaga wykrywania incydentów i zarządzania nimi, a bez logów zostaje zgadywanie.
Rola logów
Log to zapis zdarzenia z dokładnym czasem, źródłem i kontekstem: kto się zalogował, jaki proces ruszył, który adres IP nawiązał połączenie, jaka reguła firewalla zablokowała ruch. Bez takiego śladu analiza incydentu to domysły. Jeśli zajmowałeś się już obsługą incydentów w swojej firmie, wiesz, że zespół reagujący pyta najpierw o jedno: co dokładnie się stało i kiedy. Odpowiedź siedzi w logach, a nie w pamięci administratora, który „chyba coś pamięta”.
Jest też powód formalny. NIS2 wymaga zgłoszenia poważnego incydentu w ciągu 24 godzin (wczesne ostrzeżenie) i pełnego raportu w ciągu 72 godzin. Bez logów raportu praktycznie nie napiszesz: zabraknie zakresu ataku, wektora wejścia i listy systemów, które mogły zostać naruszone. CSIRT dostanie ogólnik zamiast konkretów, a podczas kontroli to kiepsko świadczy o dojrzałości firmy.
Co zbierać
Logowanie wszystkiego bez namysłu kończy się zalewem danych, w którym niczego nie znajdziesz. Lepiej pokryć źródła, po które realnie sięgasz przy analizie:
- Serwery: logowania, nieudane próby, zmiany uprawnień, uruchamiane usługi, zdarzenia systemowe (Windows Event Log, syslog w Linuksie).
- Firewall / UTM: ruch blokowany i przepuszczony na granicy sieci, alerty IPS/IDS, połączenia VPN.
- Active Directory: logowania i wylogowania, tworzenie i modyfikacja kont, zmiany w grupach uprawnień, zwłaszcza dodanie kogoś do administratorów domeny.
- Aplikacje krytyczne (ERP, CRM, systemy księgowe, bazy danych): tam zwykle leżą dane osobowe i finansowe, więc dostęp trzeba śledzić szczególnie uważnie.
- Urządzenia sieciowe: przełączniki, punkty dostępowe Wi-Fi, koncentratory VPN. Atak często zaczyna się od słabo zabezpieczonego urządzenia brzegowego, o którym nikt nie pamięta.
W małej firmie nie przeanalizujesz ręcznie kilkudziesięciu źródeł, więc od początku myśl o centralizacji zamiast o przeglądaniu logów na każdym serwerze osobno.
Retencja
NIS2 nie podaje jednej liczby miesięcy, co bywa mylące, bo firmy szukają gotowego przepisu i go nie znajdują. Obowiązuje zasada: musisz umieć odtworzyć przebieg incydentu, także takiego wykrytego z opóźnieniem. Atakujący siedzą w sieci tygodniami przed finalnym etapem, więc logi z ostatnich dwóch tygodni zwykle nie wystarczą. Większość firm, z którymi pracujemy, trzyma logi krytyczne od kilku do kilkunastu miesięcy, zależnie od rodzaju systemu i związanego z nim ryzyka.
Druga strona to RODO. Logi zawierają dane osobowe: adresy IP, loginy, czasem treści zapytań do aplikacji albo nazwy plików z danymi klientów. Retencja musi więc uwzględniać także wymogi ochrony danych. Jeśli zastanawiasz się, gdzie NIS2 spotyka się z RODO, retencja logów jest jednym z najbardziej praktycznych przykładów: przechowujesz dane tak długo, jak potrzebujesz do celu bezpieczeństwa, a nie w nieskończoność „na wszelki wypadek”. Dobrze zapisać w polityce retencji, skąd wziął się dany okres. To nasza praktyka z wdrożeń, a nie opinia prawna, więc konkretne okresy uzgodnij z prawnikiem lub IODO.
Wazuh jako centralny dziennik
Wazuh to darmowe, open-source’owe narzędzie klasy SIEM. Zbiera logi z agentów na serwerach i stacjach, a z urządzeń bez agenta (firewalle, przełączniki, część sprzętu sieciowego) przez syslog. Zamiast logować się na dwadzieścia maszyn, masz jeden panel i zdarzenia z całej infrastruktury na jednej osi czasu. Przy badaniu incydentu to bezcenne: o 14:32 ktoś loguje się na serwer plików, o 14:34 ta sama sesja próbuje połączyć się z kontrolerem domeny, o 14:41 firewall blokuje nietypowe połączenie wychodzące. Bez centralizacji te trzy zdarzenia leżałyby w trzech systemach i nikt by ich nie powiązał.
Równie ważna jest ochrona logów przed manipulacją. Atakujący, który przejmie serwer, jedną z pierwszych rzeczy czyści albo podmienia logi lokalne. Dlatego wysyłaj je na osobny serwer Wazuh niemal w czasie rzeczywistym, żeby po utracie kontroli nad zaatakowaną maszyną kopia zdarzeń była bezpieczna gdzie indziej. Wazuh ma też File Integrity Monitoring, który wykryje próbę modyfikacji logów na systemie źródłowym. Liczy się to również dowodowo: logi użyte w zgłoszeniu incydentu czy w postępowaniu muszą być wiarygodne, a wiarygodność wymaga, żeby nikt po fakcie nie mógł ich cicho poprawić.
Koszt, rotacja i kompresja
Logi rosną szybciej, niż się wydaje, zwłaszcza z firewalla generującego setki wpisów na minutę. Trzymanie wszystkiego bez planu kończy się przepełnionym dyskiem albo niemiłym rachunkiem za przechowywanie. Sensownie sprawdza się warstwowanie. Świeże logi, powiedzmy z ostatnich 30-60 dni, zostają w formie łatwo przeszukiwalnej, bo to z nich korzystasz na co dzień. Starsze kompresujesz i przenosisz na tańszy nośnik, tak by dało się je odtworzyć w razie potrzeby. Kompresja logów tekstowych zmniejsza rozmiar nawet dziesięciokrotnie, więc długa retencja kosztuje mniej, niż się wydaje. Rotację ustaw automatycznie, żeby nikt nie musiał pamiętać o czyszczeniu i żeby dysk nie zapełnił się w środku weekendu.
Od czego zacząć
Zacznij od agenta Wazuh na serwerach krytycznych: kontrolerze domeny, serwerze plików i serwerze aplikacji. Potem podłącz firewall przez syslog. Zwykle to jedna zmiana konfiguracji, a widoczność rośnie ogromnie. Równolegle spisz politykę retencji: ile miesięcy, dla jakich systemów, kto ma dostęp do logów i po co, zgodnie z zasadą minimalizacji z RODO. Serwer logów wydziel poza zasięg zwykłych administratorów, bo zmieniać i usuwać logi powinien wąski krąg osób. Ostatnia rada dotyczy kolejności: nie zaczynaj od logowania wszystkiego, bo skończysz z zalewem danych, którego nikt nie ma czasu przeglądać.
Zanim ruszysz z centralnym logowaniem, ustal, które systemy generują dane osobowe i jakie ryzyko z nimi wiążesz. Zwykle wychodzi to już przy analizie ryzyka, która wskazuje systemy na tyle krytyczne, że obejmujesz je logowaniem w pierwszej kolejności.
Dalszy ciąg cyklu
Samo zbieranie to połowa roboty, bo tysięcy zdarzeń dziennie nikt ręcznie nie przejrzy. W następnym wpisie pokażemy, jak w Wazuh zbudować reguły i alerty, żeby z tego zalewu wyłuskać powiadomienia, na które trzeba zareagować.
W Zjawa.IT wdrażamy centralne logowanie i Wazuh pod klucz, dobierając zakres zbierania i okres retencji do skali Twojej firmy, a korporacyjny wzorzec zostawiamy korporacjom. Jeśli chcesz to omówić, odezwij się do nas.
